Depresyon, yalnızca üzgün hissetmekten ibaret olmayan; kişinin düşüncelerini, duygularını, davranışlarını, ilişkilerini ve günlük yaşamını etkileyebilen bir ruhsal sağlık sorunudur. Depresyon tedavisinde psikoterapi ve ilaç tedavisi gibi farklı yöntemlerden yararlanılabilir. Bu yöntemler arasında bilişsel davranışçı terapi (BDT), depresyon üzerindeki etkileri en fazla araştırılmış psikoterapi yaklaşımlarından biridir.
Peki BDT depresyon tedavisinde gerçekten ne kadar etkilidir?
Önce Bilişsel Davranışçı Terapiyle ilgili ayrıntılı bilgi için ilgili yazımızı inceleyebilirsiniz.
BDT depresyon tedavisinde etkili midir?
BDT’nin depresyon tedavisindeki etkililiğine ilişkin oldukça güçlü bir bilimsel kanıt birikimi bulunmaktadır. Cuijpers ve arkadaşlarının 2023 yılında yayımladığı kapsamlı bir meta-analiz, 409 randomize kontrollü çalışmayı ve 52.702 kişiyi bir araya getirmiştir. Bu çalışma, belirli bir psikoterapi yaklaşımına ilişkin depresyon araştırmaları arasında en kapsamlı meta-analizlerden biridir.
Araştırmacılar, BDT’nin bekleme listesi veya olağan bakım gibi kontrol koşullarına kıyasla orta ile büyük arasında bir etki gösterdiğini bulmuştur (g = 0,79). Daha önemlisi, BDT’nin etkisi yalnızca tedavinin hemen sonrasında görülmemiş; 6–9 ay ve 10–12 ay sonraki takiplerde de anlamlı olmaya devam etmiştir.
Bu bulgular, BDT’nin depresyon belirtilerini azaltmada etkili bir psikoterapi seçeneği olduğunu göstermektedir.
BDT ile depresyon nasıl ele alınır?
Bilişsel davranışçı terapide depresyon yalnızca kişinin “olumsuz düşünmesi” üzerinden ele alınmaz. Kişinin düşünceleri, duyguları ve davranışları arasındaki etkileşim birlikte değerlendirilir.
Depresyon sırasında kişi kendisi, geleceği veya çevresi hakkında daha olumsuz düşünmeye başlayabilir. Bunun yanında daha az etkinlik yapabilir, sosyal ilişkilerden uzaklaşabilir veya daha önce keyif aldığı şeyleri bırakabilir. Bu değişimler de depresif duygudurumun devam etmesine katkıda bulunabilir.
BDT sürecinde terapist ve danışan, bu döngüleri birlikte anlamaya çalışır. Gerektiğinde olumsuz ve işlevsiz düşünce biçimleri üzerinde çalışılır, davranışsal etkinlikler planlanır ve kişinin günlük yaşamında depresyonu sürdüren döngülerin değiştirilmesi hedeflenir.
Dolayısıyla BDT yalnızca “olumlu düşünmeye çalışmak” değildir. Kişinin düşünce ve davranış örüntülerini fark etmesini ve bunlar üzerinde çalışmasını sağlayan yapılandırılmış bir psikoterapi yaklaşımıdır.
BDT ilaç tedavisi kadar etkili mi?
BDT ile antidepresan ilaç tedavisini doğrudan karşılaştıran araştırmalar da bulunmaktadır.
Cuijpers ve arkadaşlarının meta-analizinde, tedavinin kısa vadeli sonuçları açısından BDT ile farmakoterapi arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır. Yani her iki yaklaşımın da depresyon belirtilerini azaltmada etkili olduğu görülmüştür.
Bununla birlikte, 6–12 aylık takiplerde BDT lehine bir fark bulunmuştur (g = 0,34). Ancak burada önemli bir noktayı belirtmek gerekir: Bu uzun dönem karşılaştırmasındaki çalışma sayısı daha sınırlıdır ve sonuç, tüm duyarlılık analizlerinde aynı şekilde anlamlılığını korumamıştır. Bu nedenle “BDT ilaçlardan kesinlikle daha etkilidir” şeklinde bir sonuç çıkarmak doğru olmaz.
Ayrıca psikoterapi ve ilaç tedavisi birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir. Kişinin belirtilerinin şiddeti, geçmiş tedavileri, tercihleri ve klinik özellikleri değerlendirilerek farklı tedavi seçenekleri birlikte ele alınabilir.
BDT yalnızca yüz yüze mi uygulanır?
Hayır. Araştırmalar BDT’nin farklı uygulama biçimlerinin de etkili olabileceğini göstermektedir.
2019 yılında yayımlanan bir ağ meta-analizinde bireysel BDT, grup BDT’si, telefonla uygulanan BDT ve terapist rehberliğinde kendi kendine yardım formatları arasında etkililik açısından anlamlı farklılık bulunmamıştır. Bu formatların tümü bekleme listesine kıyasla daha etkili bulunmuştur.
İnternet üzerinden uygulanan BDT (iBDT) konusunda yapılan daha kapsamlı bir araştırmada da hem rehberli hem rehbersiz uygulamaların kontrol koşullarından daha etkili olduğu görülmüştür. Özellikle orta ve ağır depresyon belirtilerinde terapist rehberliğindeki uygulamalar daha iyi sonuçlarla ilişkilendirilmiştir.
Bununla birlikte, BDT’nin nasıl uygulanacağı kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenmelidir. Her danışan için aynı tedavi biçiminin uygun olması beklenmez.
BDT depresyonu tamamen ortadan kaldırır mı?
Bilimsel araştırmalar bir psikoterapinin herkes için aynı sonucu vereceğini göstermez. BDT depresyon tedavisinde güçlü kanıtlara sahip olsa da her danışan aynı ölçüde fayda görmeyebilir.
Ayrıca depresyonun şiddeti, süresi, daha önce yaşanan depresif dönemler, eşlik eden diğer sorunlar ve kişinin tedaviye katılımı gibi birçok faktör tedavi sürecini etkileyebilir.
Bu nedenle bilimsel olarak daha doğru ifade, “BDT depresyonu kesin olarak ortadan kaldırır” demek yerine, BDT’nin depresyon belirtilerini azaltmada etkili ve kanıtlarla desteklenen bir psikoterapi yaklaşımı olduğu şeklindedir.
Sonuç
Bilişsel davranışçı terapi, depresyon tedavisinde en fazla araştırılmış psikoterapi yaklaşımlarından biridir. Çok sayıda randomize kontrollü çalışmanın sonuçlarını bir araya getiren araştırmalar, BDT’nin depresyon belirtilerini azaltmada orta-büyük düzeyde etkili olduğunu ve bu etkinin tedaviden sonraki aylarda da devam edebildiğini göstermektedir.
Ancak bilimsel kanıtları değerlendirirken sonuçların sınırlılıklarını da göz önünde bulundurmak gerekir. Çalışmaların yöntemleri birbirinden farklı olabilir ve bazı araştırmalarda yanlılık riski bulunmaktadır. Nitekim Cuijpers ve arkadaşlarının çalışmasında, yalnızca düşük yanlılık riskine sahip çalışmalar değerlendirildiğinde etki büyüklüğünün daha düşük olduğu görülmüştür.
Bu nedenle BDT’yi “herkes için kesin çözüm” olarak değil, depresyon tedavisinde etkinliği güçlü bilimsel araştırmalarla desteklenen bir psikoterapi seçeneği olarak değerlendirmek daha doğrudur.
Depresyon ile ilgili daha fazla bilgi almak için sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Kaynaklar
- Cuijpers, P., Miguel, C., Harrer, M., et al. (2023). Cognitive behavior therapy vs. control conditions, other psychotherapies, pharmacotherapies and combined treatment for depression: A comprehensive meta-analysis including 409 trials with 52,702 patients. World Psychiatry, 22(1), 105–115.
- Cuijpers, P., Cristea, I. A., Karyotaki, E., Reijnders, M., & Huibers, M. J. H. (2016). How effective are cognitive behavior therapies for major depression and anxiety disorders? World Psychiatry, 15(3), 245–258.
- Cuijpers, P., Noma, H., Karyotaki, E., Cipriani, A., & Furukawa, T. A. (2019). Effectiveness and acceptability of cognitive behavior therapy delivery formats in adults with depression: A network meta-analysis. JAMA Psychiatry, 76(7), 700–707.
- Karyotaki, E., Efthimiou, O., Miguel, C., et al. (2021). Internet-Based Cognitive Behavioral Therapy for Depression: A Systematic Review and Individual Patient Data Network Meta-analysis. JAMA Psychiatry, 78(4), 361–371.